
ISBN
Formato digital
978-607-8964-18-5
Fecha de publicación
09-06-2025
Licencia
D. R. © copyright 2025. Emmanuel de Jesús Ramírez Rivera, Gregorio Hernández Salinas, Adán Cabal Prieto, Jorge Armida Lozano y Juan Cristóbal Hernández Arzaba
Portada
Gregorio Hernández Salinas
Rosa I. Castillo Zamudio
Colpos Veracruz
0000-0001-7063-1543
José A. Ramírez García
TecNM Campus Zongolica
Emmanuel de J. Ramírez Rivera
TecNM Campus Zongolica
0000-0002-3865-1314
Jorge Armida Lozano
TecNM Campus Zongolica
0009-0004-9910-8747
Mayra Y. De La Cruz De Jesús
TecNM Campus Zongolica
0009-0005-9428-0596
Mauricio Rojas Ascensión
TecNM Campus Zongolica
Sergio Reyes Rosas
TecNM Campus Zongolica
0009-0002-2670-392X
Hilario García Martínez
TecNM Campus Zongolica
0009-0006-0965-7932
Jasiel Valdivia Sánchez
TecNM Campus Zongolica
0000-0002-3347-5227
Gregorio Hernández Salinas
TecNM Campus Zongolica
0000-0001-7857-3624
Acerca de
Se evaluó el efecto del volumen del contenedor sobre el crecimiento de V. planifolia bajo un sistema de producción “casa-sombra” en Tezonapa, Veracruz. Esquejes de vainilla de 50 cm de longitud fueron sembrados en contenedores con sustratos (50 % de aserrín y 50 % de cascarilla de café). Los tratamientos evaluados fueron: testigo= 3 L, T1= 6 L, T2= 9 L, T3= 12 L, T4= 15 L y T5= 18 L de sustrato y se distribuyeron en un diseño experimental completamente al azar. Se evaluaron variables de crecimiento a las cuales se les aplicó un análisis de varianza y una comparación de medias con la prueba de Tukey (P≤0.05). Existieron diferencias significativas (P≤0.05) entre tratamientos en el crecimiento de V. planifolia. El T1 igualó estadísticamente al resto de tratamientos en las variables de crecimiento. Se concluye que el volumen del contenedor tuvo efecto en el crecimiento de V. planifolia.
Omoh tomachi’ tlen mochihua’ itech hueyi’ nechikoltlatōkal ipan moh iskaltil V. planifolia Itlampa seh tekitlasalol tlamochihual “tlekahuil kalli’” itech kaltepetl Tezonpan, Veracruz. Iselohuan vainilla yen 50cm ik hueyakeh omoh tōkakeh itech nechikoltlatokmeh ikah tlalmeh (50% kua’payaxtli’ ihuan 50%kāhjuen ehuayotl). Mochihualolmeh tlen omōtomachihkeh oya’keh: Ixpan =3L T1= 6 L, T2= 9 L, T3= 12 L, T4= 15 L ihuan T5= 18 L yen tlalli’ ihuan omoh xitini’keh itech nēnextil yehyēkol nochi’ tlatlatlahko’. Omoh tomachi’keh moh patlakeh moh iskaltilis akin yehjuan okin tlalilihkeh seh ixtokalis patlal ihuan seh motomachi’ tlahkotian ikah yehyēkol Tukey (P≤0.05). Oyetōkeh otlamanti’ yek kistokeh (P≤0.05) intlahko’ mochihualolmeh itech iskaltilis yen V. planifolia. Yen T okih panahui’ pohualyol ken oksekimeh mochihualolmeh itech patlalmeh iskaltil. Ik tlami’ moh ihtohua’ Tlen hueyi’ tlanechikol okipixki’ omōchi’ itech iskaltil yen V. planifolia.
Referencias
Di Rienzo, J.A., Casanoves F., Balzarini M.G., Gonzalez L., Tablada M., Robledo C.W. (2008). InfoStat, versión 2008, Grupo InfoStat, FCA, Universidad Nacional de Córdoba, Argentina. 336 p.
DOF (Diario Oficial de la Federación) (2010). Norma Oficial Mexicana NOM-059-SEMARNAT-2010, Protección ambiental-Especies nativas de México de flora y fauna silvestres Categorías de riesgo y especificaciones para su inclusión, exclusión o cambio-Lista de especies en riesgo. 78p.
García, E. (1998). Climas de la República (clasificación de Köppen, modificado por García). Escala 1: 000 000. UNAM México.
González-Chávez, M.C., Carrillo-González, R., Villegas-Monter, A., Delgado-Alvarado, A., Perea-Vélez, S.Y., Herrera-Cabrera, B.E. (2018). Uso de vermicompost para la propagación de estacas de vainilla (Vanilla planifolia Jacks. ex Andrews). Agroproductividad 11(3): 22-28.
Govaerts R., M.A. Campacci, H. Baptista D., Cribb P., George A., Kreuz K., y Wood J. (2008). World Checklist of Orchidaceae. The Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew.
Martínez-Monter, J.P., García-López, E., Castillo-Martínez, A., Romero-Santos, R.D., Fajardo-Franco, M.L., Ortega-Acosta, S.A., Palemón-Alberto, F. (2022). Sustratos orgánicos en el Desarrollo de raíces en esquejes de vainilla (Vanilla planifolia Jacks. ex Andrews). Acta Agrícola y Pecuaria 8:e00881014. https://doi.org/10.30973/aap/2022.8.0081014.
Rodríguez-Henao, E., Garavito-Morales, L.V., Puentes-Díaz, C.L., Rozo-Leguizamón, Y., Aguilera-Arango, G.A. (2022). Evaluación del tipo de contenedor para la aclimatización en invernadero de plántulas de yuca propagadas in vitro. Revista de Investigación e Innovación Agropecuaria y de Recursos Naturales, Bolivia, 9(3): 28-35. https://doi.org/10.53287/efct6756wz16t.
Santillán-Fernández, A., M. Trejo C., A. Martínez S., L. Martínez A., N. Vásquez B., y S. Luis M. (2019). Potencial productivo de Vanilla planifolia Jacks en el Totonacapan, México, mediante técnicas geográficas. Revista Mexicana de Ciencias Agrícolas 10: 789-802.
Soto-Arenas M.A., E. Hágsater, R. Jiménez M, G. Salazar C, R. Solano G, R. Flores G & I. Ruiz C. (2007). Las orquídeas de México. Catálogo Digital. Herbario Amo. Instituto Chinoín A.C. México, D.F.
Tejeda-Sartorius, O., M. A. A. Téllez-Velasco, y J. J. Escobar-Aguayo. 2017. Estado de conservación de orquídeas silvestres (Orchidaceae). Agroproductividad 10: 3-12.
